[font=Arial Black]HANİOĞLU (ŞÜKRÜ) OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNİ YAZDI[/font]

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi üzerine bundan sonra belki en çok okunacak ve tartışılacak kitap, Princeton Üniversitesi Yakın Doğu Araştırmaları Bölümü Başkanı Prof. Dr. Şükrü Hanioğlu'nun yakınlarda çıkan "A Brief History of the Late Ottoman Empire / Son Dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun Kısa Tarihi" başlıklı eseri (Princeton University Press, 2008) olacak.

1798 - 1918 arasında Osmanlı İmparatorluğu'nu mercek altına alan kitabın temel argümanlarından biri, son dönem Osmanlı tarihinin bir yanda ilerici, bilgili ve modernleşme yanlısı "Batıcılar" ile öte yanda gerici, cahil ve modernlik karşıtı "köktendinciler" arasındaki mücadele ile açıklanamayacağı. Hanioğlu'na göre Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde tarihin itici gücü ideolojik tartışmalar değil, imparatorluğu yenileştirmek isteyen yöneticilerin karşı karşıya kaldıkları koşullar oldu.

Hanioğlu'nun analizinin dört temel boyutu şunlar: 1) İç çatışmaların temelinde, ezilen teba halkların Türk egemenliğinden kurtuluş mücadeleleri değil, direnen çevre güçlere karşı devleti merkezileştirme çabaları yatıyordu. 2) Merkez ile çevre arasındaki mücadele, sosyal, ekonomik ve kültürel alanlarda köklü dönüşümlere yol açtı. 3) Osmanlı'nın modernleşmeye uyum sağlaması daha güç olduysa da, karşılaştığı sorunlar çağdaşı Avrupa devletlerinin farklı değildi. 4) Osmanlı İmparatorluğu özellikle 1815 Viyana Kongresi'nden itibaren Avrupa sisteminin ayrılmaz bir parçası haline gelmişti. Bu nedenle Osmanlı tarihini Avrupa tarihinden ayrı olarak düşünmek mümkün değildir. Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne son noktayı koyan iç dinamikleri değil, I. Dünya Savaşı'nın getirdiği yeni dünya düzeni oldu. Osmanlı yöneticileri Sovyet liderleri gibi yeni bir imparatorluk kurma lüksüne sahip değillerdi ama savaşın dışında kalarak imparatorluğun ömrünü uzatabilirlerdi.

Bilindiği üzere Hanioğlu, esas olarak, İttihat ve Terakki Cemiyeti / Fırkası (1889 - 1918) üzerine araştırmalarıyla tanınıyor. Muhalefetteki İTC'yi konu alan "The Young Turks in Opposition" (Oxford UP, 1995) ve "Preparation for a Revolution: The Young Turks 1902 - 1908" (Oxford UP, 2001) adlı eserleriyle bu alanın dünyadaki bir numaralı uzmanı. Hanioğlu henüz, İttihat ve Terakki'nin iktidardaki tarihini yazmadı. Bu açıdan bakınca yeni kitabın "Son dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun en uzun onyılı" başlığını taşıyan ve 1908 - 1918 dönemini ele alan 6. bölümü, bir başlangıç sayılabilir. Kendi hesabıma en çok merak ettiğim konulardan biri de, Hanioğlu'nun I. Dünya Savaşı sırasında (1915 - 16) yaşanan Ermeni trajedisinin arkaplanı hakkında yazacakları. Hanioğlu yeni kitabında bu trajediden şöyle söz ediyor:

"Savaşın en trajik olaylarından biri Anadolu'nun Ermeni halkının çoğunun tehcire uğramasıydı. Savaşın başlangıcında doğu cephesinin çökmesi tehlikesiyle karşı karşıya kalan Osmanlı hükümeti, Osmanlı - Rus cephesi ve çevresinde yaşayan Ermeni Apostolik Kilisesi'ne mensup bütün Ermenileri, Ermeni ihtilalci komitelerinin Osmanlı İmparatorluğu'na karşı ayaklandıkları ve ilerleyen Rus ordularına ciddi destek sağladıkları gerekçesiyle tehcir kararı aldı. Ne var ki bu kararın uygulamasında kararlaştırılan ayrıntıların pek de dikkate alınmaması sonucunda, İstanbul, İzmir ile Kütahya gibi bazı küçük şehirler ve bazı Arap illeri dışında kalan, Apostolik Kilise mensubu bütün Ermeni nüfus tehcire tabi tutuldu. Buna ilaveten hükümet başkentin ve öteki büyük kentlerin entellektüeller ve meslek sahipleri dahil Ermeni seçkinlerinin önde gelen düzinelerle üyesini, asi Ermeni komitelerine gizlice yardım ettikleri gerekçesiyle tehcir etti. Osmanlı Meclis - i Mebusanı'nın üyeleri dahil, tanınmış Ermeni siyasileri de sonradan bu kaderi paylaştı. Ermenilerin (esas olarak Suriye'deki Deyr'ül-Zor'a) tehciri, büyük çapta şiddet kullanılarak, ağır iklim ve açlık koşulları altında yürütüldü ve kitlesel ölümlere yol açtı. Tehcir, Anadolu'nun çoğunda Ermenilerin varlığına son verdi." (s. 182)
ŞAHİN ALPAY